خیانت در امانت

person


امانت، امین و مال امانی از جمله اصطلاحاتی هستند که  در زندگی روزمره بارها آنها را میشنویم و به کار میبریم. مسئولیت امین از زمان سپردن مال به وی آغاز می‌شود و عرف، اخلاق و قانون حکم می‌کند تا در حفظ، نگهداری و مصرف مال امانی به شیوه‌ای که مورد نظر مالک آن است، کوشش کند اما گاه بنا به هر انگیزه‌ای بعضی اعمال ارتکاب می‌یابند که ممکن است نه‌تنها امین را مسئول جبران مال و خسارات ناشی از عدم حفظ مناسب مال کند بلکه بنا به شرایطی منجر به مجرم شناخته شدن امین و مجازات وی شود؛ اینجاست که از جرم خیانت در امانت چنانچه که قانون مقرر می‌دارد، صحبت به میان خواهد آمد.
خیانت به معنای پیمان‌شکنی، نقض عهد، بی‌وفایی و رعایت نکردن امانتداری است و امانت در اصطلاح عبارت از مالی است که به وسیله یکی از عقود امانی یا به حکم قانون نزد شخصی باشد. خیانت در امانت در قانون مجازات اسلامی جرم تلقی شده و برای مرتکبان به آن مجازات تعیین شده است.
قبل از هر چیز خوب است بدانید، خیانت در امانت، به هر رفتار خائنانه، نسبت به چیزی که به عنوان امانت نزد دیگری سپرده شده است، گفته می‌شود. این امانت می‌تواند هرچیزی، مانند سند یا مال یا سندی که نشان‌دهنده وجود مالی است، باشد. این خیانت معمولا از طرف کسی است که درعرف یا قانون، به عنوان امین شناخته می‌شود یا در اصطلاح حقوقی «ید امانی» دارد و این امین یا مورد اعتماد بودن از سوی قانون یا خود مردم مشخص می‌شود.
جرم خیانت در امانت به‌طور صریح در قانون تعریف نشده است اما مستند به ماده ۶۷۴هر گاه اموال منقول یا غیر منقول یا نوشته‌هایی از قبیل سفته و چک و قبض و نظایر آن به عنوان اجاره یا امانت یا رهن یا برای وکالت یا‌هر کار با اجرت‌یابی اجرت به کسی داده شده و بنا بر این بوده است که اشیاء مذکور مسترد شود یا به مصرف معینی برسد و شخصی که آن اشیاء نزد او‌بوده آنها را به ضرر مالکین یا متصرفین آنها استعمال یا تصاحب یا تلف یا مفقود نماید به حبس از شش ماه تا سه سال محکوم خواهد شد.
ماده 673 قانون مجازات اسلامی مصوب 92، نیز به این جرم پرداخته است؛ هر کس از سفید مهر یا سفید امضایی که به او سپرده شده است یا به هر طریق به دست‌آورده سوء‌استفاده نماید به یک تا سه سال حبس‌ محکوم خواهد شد.
یکی از مؤلفه‌ها و شرایط بسیار مهم دیگری که برای تحقق جرم خیانت درامانت ضرورت دارد، آن است که باید رابطه‌ی امانی بین مجرم و بزه‌دیده وجود داشته باشد. به عبارت بهتر، همان‌طور که از عنوان جرم نیز برمی‌آید، زمانی می‌توان شخصی را به ارتکاب این جرم محکوم نمود که یک نفر اموال یا نوشته‌هایی را به امانت به او سپرده شده باشد و قرار بر این باشد که او از این اموال و نوشته‌ها در راه معینی استفاده نموده یا در زمان معینی آن‌ها را بازگرداند، ولی وی از این توافق تخلف نموده باشد.
با این توصیف، هرگاه مالی از سوی سارق، غاصب یا امثال آن به امین سپرده شود و آن مال در نزد امین تلف، مفقود، استعمال و یا تلف شود، جرم خیانت در امانت رخ نداده است.
همچنین باید در نظر داشت که برای امانت بودن مالی در نزد دیگری، اثبات «سپردن» مال از اهمیت فوق العاده ای برخوردار است و اگر نتوان وصف سپردن مال را اثبات کرد، در واقع از اساس جرم خیانت در امانت را نمی توان اثبات کرد.
بنابراین برای اثبات و احراز جرم خیانت در امانت چند نکته بسیار مهم وجود دارد:
1- مال به امانت در نزد شخصی باشد.
2- مال از طرف مالک، متصرف قانونی و یا ماذون از طرف مالک به امانت گذاشته شده باشد.
3- مالی که به امانت گذاشته شده است، با سوء نیت امین و به ضرر مالکین و یا متصرفین آن مال، استعمال، تصاحب، تلف و یا مفقود شده باشد.
نکته: اگر اثبات شود که امین برای منفعت و یا جلوگیری از ضرر مالکین و یا متصرفین مال، آن مال را استعمال، تلف، تصاحب و یا مفقود نموده است، جرم خیانت در امانت رخ نداده است.
4- اثبات شود مالی که به امین سپرده شده، قرار بر این بوده مسترد شود ویا به مصرف معینی برسد اما مسترد نشده و یا به مصرف معین نرسیده است.
گاهی ممکن است جرم خیانت در امانت با سرقت و کلاهبرداری اشتباه گرفته شود که برای روشن شدن این موضوع، توضیح مختصری ارایه می‌دهیم.
در كلاهبرداری شخص با حيله و تقلب، مال را به دست آورده و سپرده شدن مال از سوی مالک اتفاق نمی‌افتد. در سرقت نيز فردی به طور پنهانی مالی را برمی‌دارد لذا سپردن در اينجا نيز محقق نمی‌شود. بدین معنا که مال با رضایت جهت امانت به فرد کلاهبردار یا سارق سپرده نمی‌شود بلکه کلاهبردار با انواع روش‌ها، و سارق به طور کاملا مخفی، به‌گونه‌ای که شما متوجه نشوید، مال را از شما اخذ می‌کنند.
در خصوص زمان تحقق جرم خیانت در امانت باید گفت در همان زمانی كه مالک مال را مطالبه کرده و امين با سوءنیت از بازگرداندن آن خودداري می‌کند، چه مال موجود باشد يا قبلا تلف يا مصرف شده باشد، جرم محقق می‌شود.
البته باید این عدم استرداد همراه با سوءنیت باشد یعنی اگر شما در هنگام مطالبه به هر دلیلی بدون اینکه قصد عدم بازگرداندن و ضرر زدن به مالک را داشته باشید، از بازگرداندن مال ناتوان باشید، جرمی در میان نخواهد بود. برای مثال بدون تقصیر، مال از بین می‌رود و در این زمان هرچند به هر حال باید مال جبران شده و عین آن مال یا قیمت آن به صاحب مال بازگردانده شود و استرداد امکانپذیر نیست اما جرمی صورت نگرفته است.
نکته‌ای که در این خصوص باید مورد توجه قرار داد، این است که سوءنیت و انگیزه دو امر متفاوت هستند که باید آنها را تفکیک کرد. سوءنیت به معنای قصد ارتکاب عملی است، در حالی که انگیزه هدف پنهان در انجام کاری است.
عدم استرداد باید آگاهانه و از روی قصد و نیت ضرر رساندن به مالک باشد اما اینکه شما به این دلیل قصد ضرر رساندن مالک را دارید که به وی حسادت می‌ورزید، اهمیتی در وقوع و بررسی جرم ندارد.
برخی از مواردی که در حوزه ی جرائم خیانت در امانت بررسی می‌شود از نظر ماهوی متفاوت با این جرم است ولی در حکم خیانت در امانت بررسی می‌گردند مانند خیانت در امانت در قانون تجارت یا ثبت اسناد و املاک یا قانون شرکت‌های تعاونی و همچنین تصدیق انحصار وراثت.
ناگفته نماند که مال مسروقه و جهیزیه، امانت محسوب نمیشوند.
جرم خیانت در امانت در محلی به وقوع می‌پیوندد که مالِ به امانت سپرده شده مطالبه می‌‌گردد و امین از استرداد آن خودداری می‌کند. به طور معمول مراجع رسیدگی کننده درخواست دارند که پیش از ثبت شکایت، اظهارنامه‌ای برای مطالبه مال فرستاده شود و مرجع صالح، نشانی شخصی که مال در دست وی است و اظهارنامه به آن نشانی فرستاده شده را، ملاک عمل قرار داده و پرونده را به دادسرای آن محل ارجاع میدهد.
چنانکه گفته شد، موضوع جرم خیانت در امانت هر مالی، غیر از سفید امضا و سفید مهر باشد، شخص مرتکب به حبس از شش ماه تا سه سال، بنا به شدت و شرایط وقوع جرم و وضعیت مجرم، محکوم خواهد شد. مدت حبس بین شش ماه تا دو سال به نظر قاضی پرونده و با توجه به اوضاع و احوال مجرم و وقوع جرم و مال و تقصیر مالک تعیین خواهد شد.


گروه وکلای اتحاد